نشست تخصصی «عدالت؛ از مبانی نظری تا افق تمدنسازی» با حضور استادان حوزه و دانشگاه و شماری از پژوهشگران و صاحبنظران حوزه عدالت اجتماعی در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. در این نشست، حجتالاسلام احمد واعظی، سیدعلی میرموسوی، پرویز امینی و حجتالاسلام علی ذوعلم به ایراد سخنرانی پرداختند و ابعاد نظری و عملی مسئله عدالت در جامعه را از منظرهای متفاوت مورد بررسی قرار دادند.
عدالت اجتماعی فراتر از توزیع منابع
حجتالاسلام احمد واعظی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم، در این نشست با تأکید بر لزوم برداشتی گسترده از عدالت اجتماعی گفت: تفسیر محدود، عدالت را تنها به توزیع عادلانه منابع و امکانات فرو میکاهد، در حالی که مقررات، قوانین، فرایندها، امتیازات و اختیارات نیز همگی در دایره عدالت اجتماعی قرار میگیرند.
وی همچنین نسبت به این تصور هشدار داد که بتوان با چند اصل کلی و رویکرد عامگرایانه، مسئله عدالت را حل کرد و چنین نگاهی را «خیالی خام» توصیف کرد که به ورطه ساختارگرایی میافتد. به گفته واعظی، نظریهپردازی تنها بخشی از مسیر استقرار عدالت است و گام بعدی، مدلسازی و الگوسازی برای رسیدن به وضع مطلوب است که به کار علمی دقیق نیاز دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با رد رویکردهای کمالگرایانه و کلگرایانه، بر حرکت تدریجی و گامبهگام تأکید کرد و اولویت را به مسئله نابرابریهای اقتصادی داد. به باور او، تشدید نابرابری اقتصادی در مقایسه با سایر ساحتها پیامدهای منفی بیشتری دارد؛ طبقاتی شدن جامعه آسیبهای روانی و اجتماعی ایجاد میکند، روح اخوت و برادری اسلامی را از میان میبرد و زمینه اعمال نفوذ و سلطهگری فرادستان اقتصادی بر طبقات فرودست را فراهم میآورد.
نقد اقتصاد نئولیبرال و خلق پول بانکی
واعظی با اشاره به روند فزاینده شکاف غنی و فقیر در جهان معاصر، دو منبع اصلی کسب ثروت را «کار» و «سرمایه» دانست و توضیح داد که هرگاه توازن میان این دو برهم بخورد، شکاف اجتماعی عمیقتر میشود. وی ادعای اقتصاد نئولیبرال درباره طبیعی بودن نابرابری در بازار سرمایه را «توهمفروشی» خواند و یادآور شد که تصمیمات حاکمیتی، رانتها، سیاستهای تورمزا، فقدان نظارت مؤثر و فرار مالیاتی نقشی غیرقابل مقایسه با روندهای طبیعی در انباشت ثروت دارند.
او همچنین به اصلاح سیاستهای غلط اقتصادی اشاره کرد و خلق بیمحابای پول توسط بانکها طی دو دهه اخیر و دامن زدن به تورم را از جمله مواردی دانست که اصلاح آنها تلاش بیشتری نسبت به اعمال برخی سیاستهای ظاهری میطلبد.
بیعدالتی، ویژگی بنیادین ساختار جامعه
سیدعلی میرموسوی، عضو هیئت علمی دانشگاه بینالمللی اهلبیت، نیز با توصیف جهان معاصر به عنوان جهانی «فوقالعاده ناعادلانه» گفت که همه نظریات عدالت، از دوران باستان تاکنون، بر دو نکته اتفاق نظر دارند: نخست اینکه اگر روزبهروز بر شمار فقرا افزوده شود، جامعه به شکل ناعادلانه اداره میشود؛ و دوم اینکه کاهش فقر و افزایش رفاه عمومی نشانه قرارگرفتن جامعه در مسیر عدالت است.
وی با بیان اینکه عدالت و بیعدالتی ویژگی ساختار اساسی جامعه است، تصریح کرد: تغییر دولتها بدون بهبود وضع عدالت، نشاندهنده ساختاری بودن بیعدالتی است؛ مسئله به اشخاص بازنمیگردد، زیرا حتی کسانی که در بیعدالتی نقش دارند نیز به وجود آن در جامعه معترفاند. میرموسوی کمبود مسکن مقرونبهصرفه را نمونهای از مشکلاتی دانست که حاصل شبکهای از کنشگران است و سبب میشود افراد سهم خود را در بیعدالتی درک نکنند.
او با تأکید بر اهمیت نگاه تدریجی و رویکرد مقایسهای در حل مسئله عدالت، از تمایز «مسئولیت سیاسی» و «مسئولیت حقوقی» سخن گفت و خواستار قرارگرفتن ضدیت با فساد به عنوان نقطه کانونی ساختار سیاسی کشور شد. به گفته وی، مسئولیت سیاسی برخلاف مسئولیت حقوقی، در پی یافتن مقصر نیست و جنبه آیندهنگر، نتیجهمدار، انعطافپذیر و مشترک دارد.
عدالت بهمثابه غایت زندگی جمعی
پرویز امینی، عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد، نیز در سخنان خود به چهار غایت متداول زندگی مشترک اشاره کرد: امنیت، آزادی، عدالت و سود. وی با یادآوری دیدگاه جان لاک و جریانهای محافظهکار و لیبرال که آزادی را غایت زندگی جمعی میدانند، گفت که جریان دیگری نیز عدالت را غایت برترین زیست جمعی میداند که جان رالز مهمترین چهره آن در میان متفکران غربی است.
امینی با اشاره به گرایشهای چهارگانه لیبرالیسم — لیبرترین، محافظهکار، لیبرالدموکراسی و برابریخواه — گفت: برخی متفکران این جریان حتی از متفکران دینی ما درباره نابرابری سختگیرانهتر هستند. او در مقایسه با نگاه شهید صدر که تفاوت برخورداریها بر اساس کار و استعداد را موجه میداند، از دیدگاه رالزی یاد کرد که نه استعداد و نه تلاش فردی را عامل نابرابری نمیداند و آن را نتیجه سازوکارها و آرایش نهادهای اجتماعی میشمارد؛ بنابراین در این نگاه، نابرابری همواره به ساختار بازمیگردد نه به فرد.
در ادامه این نشست، حجتالاسلام علی ذوعلم نیز به ایراد سخنرانی پرداخت و مباحث تکمیلی درباره نسبت عدالت با تمدنسازی و نقش اندیشمندان در ترسیم افق عادلانه جامعه ارائه کرد.
نظرات (0)