نخستین پیشرویداد علمی کنگره ملی «میراث فرهنگی و بحران» با عنوان «بایستههای پس از جنگ؛ حفاظت و مرمت میراث فرهنگی» با حضور علی دارابی قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، محمدابراهیم زارعی رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و جمعی از صاحبنظران و فعالان این حوزه در موزه ملی ایران برگزار شد. در این نشست، دارابی با تشریح پیامدهای تجاوز نظامی اخیر بر میراث فرهنگی کشور، از آسیب دیدن ۱۴۹ اثر تاریخی و موزه خبر داد و بر ضرورت مستندسازی حافظه تاریخی و بهرهگیری از تجربههای جهانی برای بازسازی میراث آسیبدیده تأکید کرد.
میراث فرهنگی در خط مقدم جنگ
دارابی با اشاره به خسارتهای واردشده به میراث فرهنگی کشور در جریان تجاوز نظامی اخیر گفت: متجاوزان با زیر پا گذاشتن چارچوبها و الزامات اخلاقی و حقوقی بینالمللی، میراث فرهنگی و تمدنی جمهوری اسلامی ایران را بهطور مستقیم تهدید کردند و خسارتهای مادی و معنوی به بخشی از میراث ملموس و ناملموس ملی و جهانی کشور وارد شد.
وی با بیان اینکه در این جنگ میراث فرهنگی عملاً به «موضوع جنگ» تبدیل شد، افزود: ۱۴۹ اثر تاریخی و موزه در کشور از جمله پنج اثر ثبتجهانی ایران آسیب دیدند؛ با این حال، همزمان شاهد زندهبودن، پویایی و نقشآفرینی مؤثر میراث ناملموس مقاومت اجتماعی و فرهنگی مردم و شکلگیری گونههایی از میراث ملموس و ناملموس جدید بودیم.
میراث فرهنگی؛ بنیان هویت و انسجام اجتماعی
قائممقام وزیر میراث فرهنگی تأکید کرد که میراث فرهنگی بخشی از بنیان هویتی، حافظه جمعی و سرمایه اجتماعی جامعه است و حتی در شرایط بحران و جنگ نیز میتواند به عامل حفظ انسجام، تقویت تابآوری و بازتولید امید اجتماعی تبدیل شود.
وی برگزاری کنگره علمی و فرهنگی «میراث فرهنگی و بحران» و ۱۲ پیشرویداد مرتبط با آن را که با مشارکت معاونت میراث فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و مجموعهای از نهادهای علمی و اجرایی کشور در طول سال برگزار میشود، اقدامی برای ایجاد همافزایی، تبادل تجربه و شکلدهی به یک همکاری ملی در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران دانست.
جنگ و میراث؛ یک پرسش دوسویه
دارابی با تأکید بر ضرورت تبیین رابطه دوسویه میراث فرهنگی و جنگ، این پرسش را مطرح کرد که آیا میراث فرهنگی بر جنگ و مناسبات آن اثر میگذارد یا جنگ بر میراث فرهنگی تأثیر میگذارد؟ وی خاطرنشان کرد تجربه ایران نشان میدهد که در سختترین شرایط تاریخی، فرهنگ متوقف نشده و جامعه ایرانی حتی در میانه جنگ از تولید، حفاظت و توسعه دستاوردهای فرهنگی خود دست نکشیده است.
او در این زمینه به نمونههایی از استمرار فعالیتهای فرهنگی در دورههای جنگی اشاره کرد: در دوران جنگ تحمیلی هشتساله، سازمان میراث فرهنگی و مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی شکل گرفت؛ در اوج جنگ ۱۲روزه، محوطه پیش از تاریخ خرمآباد با ۶۳ هزار سال قدمت در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و همزمان سند ملی میراث فرهنگی بهعنوان مهمترین سند راهبردی این حوزه در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب و از سوی رئیسجمهوری ابلاغ شد. همچنین در جنگ رمضان، سند ملی موزهداری ایران با هدف استقرار حکمرانی یکپارچه نظام موزهداری کشور به تصویب رسید و پس از آن پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
انتقاد از ناکارآمدی نهادهای بینالمللی
معاون میراث فرهنگی با انتقاد از ناکارآمدی سازوکارهای بینالمللی در جلوگیری از آسیب به میراث فرهنگی در جنگ اخیر گفت: در این جنگ، نهادها و معاهدات بینالمللی نتوانستند نقش بازدارنده مؤثری ایفا کنند. وی تصریح کرد وقتی برخی دولتهای متجاوز به تعهدات خود در قبال کنوانسیونهای بینالمللی پایبند نیستند و نهادهای بینالمللی صرفاً نظارهگر میمانند، ایران باید در حوزه اسناد، کنوانسیونها و سازوکارهای بینالمللی دست به کار شود و با اتکا به ظرفیت علمی، تاریخی و تمدنی خود، برای اصلاح فرآیندها و تقویت سازوکارهای بازدارنده و حفاظتی در سطح جهانی نقشآفرینی کند.
به گفته دارابی، تجربه جنگهای تحمیلی دوم و سوم، ضرورت بازنگری و اصلاح فرآیندها و اسناد بینالمللی و چارچوبمندکردن اقدامات پیشگیرانه، بازدارنده و حفاظتی برای صیانت از میراث فرهنگی و تمدنی ملی و جهانی را بیش از گذشته آشکار کرده است.
پنج درس کره جنوبی برای بازسازی میراث
دارابی در بخش دیگری از سخنان خود به تجربه کره جنوبی در حفاظت و بازسازی میراث فرهنگی پس از جنگ کره اشاره کرد و آن را برای سیاستگذاری ایران قابل تأمل دانست. وی گفت جنگ کره تنها شهرها و روستاها را ویران نکرد، بلکه حافظه تاریخی یک ملت را نیز هدف قرار داد؛ کاخها آسیب دیدند، معابد سوختند و شمار زیادی از بناهای تاریخی به ویرانه تبدیل شدند، با این حال کره جنوبی طی بیش از هفت دهه به یکی از کشورهای پیشرو در حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شد.
وی نخستین درس این تجربه را نجات حافظه تاریخی پیش از بازسازی بناها عنوان کرد و توضیح داد: اگر بنا از میان برود اما نقشهها، تصاویر، اسناد و اطلاعات آن باقی بماند، امکان احیای آن وجود دارد؛ اما اگر حافظه تاریخی از بین برود، بازسازی واقعی دیگر امکانپذیر نخواهد بود. کره جنوبی با استفاده از اسکن سهبعدی، پهپادها و فتوگرامتری به ثبت دیجیتال آثار تاریخی خود پرداخت و در کنار میراث فیزیکی، نسخه پشتیبان از حافظه تاریخی کشور ایجاد کرد.
دارابی شناخت دقیق بنا پیش از مرمت را دومین درس دانست و گفت هر بنا دارای تاریخ، مصالح، فرسودگی و آسیبهای آشکار و پنهان منحصربهفرد خود است و فناوریهایی مانند HBIM میتوانند به کارشناسان در تهیه پروندهای جامع از وضعیت بنا پیش از آغاز مرمت کمک کنند؛ همانگونه که پزشک بدون معاینه اقدام به جراحی نمیکند، مرمتگر نیز نباید بدون شناخت کامل اثر تاریخی وارد فرآیند مداخله شود.
وی پیوند نسل جدید با زخمهای تاریخ را سومین درس برشمرد و افزود: نسلهای جدید جنگ را تجربه نکردهاند و برای انتقال این تجربه تاریخی باید از ظرفیت فناوریهای نوین مانند واقعیت افزوده و مدلهای سهبعدی بهره گرفت تا مخاطب بتواند تاریخ یک بنا را از دوران شکوه و آبادانی تا لحظههای ویرانی و مراحل بازسازی مشاهده و تجربه کند.
قائممقام وزیر میراث فرهنگی، تبدیل ویرانهها به فرصتهای فرهنگی و اقتصادی را چهارمین درس عنوان کرد و گفت: در کره جنوبی برخی پادگانهای متروکه، پناهگاههای زیرزمینی و ساختمانهای نظامی قدیمی به موزه، گالری هنری، سالن کنسرت و مراکز فرهنگی تبدیل شدهاند؛ مکانهایی که زمانی نماد ترس و جنگ بودند، امروز به فضاهایی برای فرهنگ، زندگی و خلاقیت بدل شدهاند. هر خرابهای الزاماً یک هزینه نیست و گاهی ویرانههای دیروز میتوانند به فرصتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی فردا تبدیل شوند.
وی حفظ بخشی از زخمهای جنگ بهعنوان سند تاریخی را پنجمین درس این تجربه دانست و تأکید کرد: در برخی مکانهای تاریخی کره جنوبی، آثار گلوله و ویرانی همچنان بر دیوارها باقی مانده است؛ زیرا همه زخمها نباید پاک شوند. برخی زخمها خود بخشی از تاریخ هستند و گاهی یک خرابه بیش از یک ساختمان نوساز میتواند درباره گذشته سخن بگوید.
فناوری در خدمت حفاظت از گذشته
دارابی در پایان تأکید کرد فناوری امروز میتواند در خدمت حفاظت از گذشته قرار گیرد؛ هوش مصنوعی، دوقلوهای دیجیتال، رباتهای هوشمند، پهپادها و واقعیت مجازی ابزارهایی هستند که در حفاظت، مستندسازی و معرفی میراث فرهنگی نقشآفرین خواهند بود. وی خاطرنشان کرد در کنار صیانت از میراث آسیبدیده، باید میراث جنگ تحمیلی سوم نیز بهعنوان بخشی مهم از تاریخ معاصر ایران مستند، حفاظت و معرفی شود؛ چرا که آنچه امروز در قالب تجربه زیسته جامعه شکل گرفته، در آینده بخشی از حافظه تاریخی و میراث فرهنگی کشور خواهد بود.
نظرات (0)