در نزدیکی دروازه رشت قزوین، بنایی آجری با طاقهای ضربی فرسوده و پنجرههای شکسته هنوز ایستاده است؛ کارخانه آرد ماشینچیان، روزگاری نماد پیشرفت و صنعت این شهر بود و امروز با بدنی زخمی، روایتگر قصه تلخ فراموشی میراث صنعتی ایران است. نور خورشید که از میان پنجرههای بیشیشه به درون این فضای متروکه میتابد، تنها ذرات غبار را به رقص درمیآورد؛ صحنهای که بیش از آنکه یادآور شکوه گذشته باشد، هشداری درباره آیندهای است که در حال از دست رفتن است.
از آرزوی صنعتیشدن تا تعطیلی تدریجی
ماجرای این کارخانه به سال ۱۳۱۱ شمسی بازمیگردد، زمانی که صادق ماشینچیان با سرمایه شخصی خود و بهکارگیری ماشینآلات آلمانی، تصمیم گرفت قزوین را از یک شهر سنتیِ قاجاری به شهری با نبض صنعتی بدل کند. او و همقطارانش در آن روزگار، در واقع معماران مدرنیته قزوین بودند؛ کارخانهای که گندم استانهای همجوار را به آرد تبدیل میکرد و بخشی از نان تهران و گیلان را تأمین میکرد.
با این حال، فروپاشی این بنای تاریخی در یک لحظه رخ نداد؛ بلکه فرآیندی تدریجی بود که از تعطیلی خط تولید آغاز شد و با غارت تدریجی تجهیزات ادامه یافت. از نگاه کارشناسان، وقتی ماشینآلاتی که هویت فنی یک کارخانه را میسازند از آن خارج میشوند، حافظه فنی مکان نیز برای همیشه پاک میشود و چیزی جز پوستهای خالی باقی نمیماند.
ثبت ملی؛ مومیاییکردن یا حفاظت؟
واقعیت تلخ آن است که ثبت این بنا در فهرست آثار ملی، نه تنها مانعی بر سر راه تخریب آن ایجاد نکرده، بلکه به نوعی آن را مومیایی کرده است؛ یعنی بنا ثبت شده تا کسی به آن دست نزند، اما همین «دست نزدن»، خود به معنای نابودی تدریجی است. آجرهای فرسوده و طاقهایی که با مهارت معماری آن دوران چیده شدهاند، هنوز استوارند، اما نبود کاربری و نگهداری، هر سال بخشی از جان این بنا را میگیرد.
کارشناسان میگویند جامعهای که بناهای صنعتیاش را رها میکند تا فرو بریزند، در واقع بخشی از تاریخ خود را دور میریزد؛ این کارخانه تنها آجر و ملات نیست، بلکه سند هویت و امضای تلاش انسانِ قزوینی برای مدرنشدن است.
بنبست مدیریت شهری بر سر یک اثر ملی
در سالهای اخیر بارها سخن از تملک این بنا و تبدیل آن به موزه صنعت به میان آمده، اما این پرونده با بنبستی کلاسیک در مدیریت شهری ایران روبهرو شده است؛ ناهماهنگی میان دستگاههای دولتی، نبود بودجههای لازم و ناتوانی در اقناع مالکان خصوصی، دستبهدست هم دادهاند تا این اثر ملی به پاتوقی برای حاشیهنشینان و فضایی بیدفاع بدل شود. این بنبست، آیینه تمامنمای شهری است که میان حفظ تاریخ و بهرهوری اقتصادی معلق مانده است.
بسیاری از فعالان این وضعیت را «جرم فرهنگی خاموش» مینامند؛ جرم بیتفاوتی که در آن، تعارضات حقوقی بر حیات عمومی یک اثر ملی چیره میشود و بنایی که متعلق به حافظه جمعی شهر است، از جریان زندگی مردم حذف میشود.
کارخانهای که میتوانست قطب خلاقیت قزوین باشد
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، چنین بناهایی در قالب طرحهای بازآفرینی شهری به موتور محرک اقتصاد شهر تبدیل شدهاند؛ مرمت در آنجا به معنای بازگرداندن روح کار به بناست. کارخانه ماشینچیان نیز میتوانست امروز به هاب کارآفرینی بدل شود؛ جایی که استارتاپها، هنرمندان، صنایع دستی و شرکتهای فناوری در بستری تاریخی، پیوندی میان سنت و آینده برقرار کنند.
- تبدیل بنا به موزه صنعت برای روایت قصه کار و کارگری قزوین
- ایجاد مرکز خلاقیت و استقرار کسبوکارهای نوپا در فضای تاریخی
- گنجاندن این اثر در مسیرهای گردشگری و میراث صنعتی کشور
به گفته کارشناسان، مدرنیته ایران در همین کارخانهها شکل گرفت؛ جایی که دهقان به کارگر صنعتی تبدیل شد و چرخ آسیاب بخاری جای نیروی انسانی و حیوانی را گرفت. بنابراین، احیای این بنا تنها یک کار عمرانی نیست، بلکه بازشناسی هویتی نسلهاست.
آخرین فرصت قزوین برای آشتی با گذشته صنعتی
این بنا هنوز زنده است، اگر ارادهای برای بازگرداندن روح به این کالبد زخمی وجود داشته باشد. کارشناسان تأکید میکنند اگر روزی این کارخانه احیا شود، نخستین چیزی که باید در آن ثبت شود، نام کارگرانی است که سالها عرق ریختند تا نان قزوین تأمین شود؛ نه نام مدیران و مسئولان.
کارخانه آرد ماشینچیان، آخرین فرصت قزوین برای آشتی میان صنعت نوستالژیک و هویت مدرن شهر است. اگر این بنا فرو بریزد، چیزی از شخصیت صنعتی شهر باقی نخواهد ماند، جز مشتی روایت شفاهی که با گذشت زمان رنگ افسانه به خود میگیرند. پرسش اصلی این است که آیا قزوین و نهادهای مسئول، پیش از آنکه خورشید برای همیشه بر این بنای باشکوه غروب کند، اراده نجات آن را پیدا خواهند کرد؟
نظرات (0)