ضریح در سنت معماری و هنر مذهبی شیعه، سازهای مشبک است که پیرامون مزار شخصیتهای دینی ساخته میشود. آنچه امروز بر فراز مرقد مطهر امام رضا(ع) در حرم رضوی میبینیم، حاصل یک روند تاریخی چندمرحلهای است که در آن هنرهایی مانند خوشنویسی، کتیبهنگاری، فلزکاری، قلمزنی، زرگری و خاتمکاری در کنار یکدیگر به کار رفتهاند. مجموعه نقوش و نوشتههای این سازه، زبان گویایی از مفاهیم دینی، تاریخی و فرهنگی شیعه است.
سیر تاریخی؛ از صندوقهای چوبی تا ضریح کنونی
بر پایه روایتهای تاریخی، نخست سنگی بر محل دفن امام رضا(ع) قرار داشت و سپس صندوقی بر فراز آن ساخته شد. در مراحل بعد، ضریح به شکل امروزی آن، یعنی سازهای مشبک پیرامون مرقد، شکل گرفت. درباره نخستین ضریح، منابع تاریخی روایتهای متفاوتی دارند؛ برخی ساخت آن را به دوره تیموریان و برخی به عصر شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نسبت میدهند، در حالی که گروهی دیگر آن را یادگار دوره شاه طهماسب اول میدانند.
بر اساس این روایتها، ضریح نخست در میانه قرن دهم هجری قمری ساخته شد و ساختاری چوبی با تسمههای فلزی و پوشش طلا و نقره داشت. درباره جنس آن نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی منابع از چوب شمشاد و صندل و برخی دیگر از نقره یا فولاد سخن گفتهاند.
ضریح دوم که به «نگیننشان» شهرت یافت، در سال ۱۱۶۰ هجری قمری ساخته و نصب شد و برخی منابع، شاهرخ از نوادگان نادرشاه افشار را واقف آن معرفی کردهاند. ویژگی شاخص این ضریح، نگینهایی از جنس یاقوت و زمرد بود که در بخشهای مختلف آن به کار رفته بود. اعتمادالسلطنه در توصیف آن نوشته است که در هر گوی ضریح چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد در ورق طلای ضخیمی نصب شده بود.
ضریح سوم مربوط به دوره فتحعلیشاه قاجار است؛ شواهدی همچون درِ مرصعی که این پادشاه در سال ۱۲۳۳ هجری قمری به آستانه رضوی اهدا کرد و در بخش شرقی ضریح نصب شد، گواه حضور آن در این دوره است. این ضریح از جنس فولاد بود و بخشهایی از آن با تزیینات طلا پوشانده شده بود. سه ضریح اول تا حدود سال ۱۳۱۱ خورشیدی در کنار یکدیگر باقی ماندند؛ پس از آن، ضریح چوبی قدیمی به دلیل فرسودگی برداشته شد و دو ضریح نگیننشان و فولادی قاجاری تا سال ۱۳۳۸ خورشیدی در حرم برپا بودند.
ضریح «شیر و شکر» و ورود طلا و نقره
ضریح چهارم در سال ۱۳۳۸ خورشیدی ساخته شد و به دلیل بهرهگیری از طلا و نقره به «شیر و شکر» معروف شد. در این مرحله، ضریح فولادی دوره قاجار برداشته و به موزه آستان قدس رضوی منتقل شد و ضریح جدید بر فراز ضریح نگیننشان قرار گرفت. بر سقف داخلی این ضریح کتیبهای شامل یک دوبیتی قرار داشت که بر اساس محاسبه ابجد، تاریخ سال ۱۳۷۰ هجری قمری را نشان میداد. ضریح چهارم نزدیک به چهار دهه بر مرقد باقی ماند تا این که فرسودگی بخشهایی از سازه و روکشهای آن، زمینه ساخت ضریح جدید را فراهم کرد.
ضریح پنجم؛ طرح محمود فرشچیان و زبان نمادها
ضریح پنجم که به «سیمین و زرین» شناخته میشود، بر اساس طرح محمود فرشچیان و پس از بررسیها و نظرخواهی از کارشناسان ساخته شد. عملیات ساخت آن از سال ۱۳۷۲ خورشیدی آغاز شد و در آن از ترکیب فلز، طلا و نقره استفاده شده است. در بخش داخلی و سقف ضریح نیز به جای پوشش چوبیِ ضریح پیشین، از هنر خاتمکاری بهره گرفته شده است.
در چهار ضلع این ضریح، نقشهایی چون گلهای آفتابگردان، شمسه، نقوش اسلیمی و کتیبههای قرآنی به کار رفته است؛ نقوشی که هر یک در منابع مرتبط با طراحی ضریح، پیوندی نمادین با مفاهیم اسلامی و شیعی دارند.
اعداد، کتیبهها و معنای پنهان نقوش
یکی از عناصر تکرارشونده در طراحی ضریح، «شمسه» است؛ نقشی که در هنر ایرانی و اسلامی سابقه دارد و در برخی مطالعات نمادشناسانه به خورشید، نور و نام پیامبر اسلام(ص) نسبت داده شده است. گلهای آفتابگردان نیز در لچکیهای ضریح با عنوان «شمسالشموس» معرفی شده و اشارهای به جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم دارد. نقش محراب در چهار ضلع ضریح تکرار شده و در رأس محرابها برخی اسامی پروردگار جای گرفته است.
اعداد نیز در این طراحی کارکردی نمادین دارند: عدد پنج به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم(ع) اشاره دارد. در بخش نوشتاری نیز آیات قرآن، اسماء حسنی و عبارتهای مذهبی در کنار نقوش گیاهی و هندسی قرار گرفتهاند؛ دو کتیبه اصلی شامل سورههای «یس» و «هل اتی» در اطراف ضریح است. انتخاب سوره «هل اتی» در منابع مرتبط، به جایگاه این سوره در روایتهای مربوط به اهلبیت(ع) پیوند داده شده است.
به این ترتیب، ضریح پنجم امام رضا(ع) تنها یک سازه هنری نیست؛ ترکیب خط، عدد، هندسه و نقوش در آن، مجموعهای به هم پیوسته از باورها و مفاهیم شیعی را پیش چشم زائران و علاقهمندان به هنر اسلامی روایت میکند.
نظرات (0)