همزمان با فرارسیدن سالروز شهادت امام رضا(ع)، مرور آثار نویسندگانی که دین و ارادت خود به امام رئوف را در قالب داستان و رمان به تصویر کشیدهاند، حالوهوای تازهای به بازار کتاب و محافل ادبی بخشیده است. در این میان، نام زندهیاد سعید تشکری جایگاهی ویژه دارد؛ نویسندهای که سالها در مشهد زیست و بخش عمدهای از آثارش را به روایت تاریخ، فرهنگ و آدمهایی اختصاص داد که زندگیشان با بارگاه منور رضوی گره خورده بود.
تشکری از آن دست نویسندگانی بود که حرم امام رضا(ع) را نه فقط یک مکان زیارتی، که شهری پر از قصههای ناگفته میدانست. باور او این بود که هر آجر، هر کاشی و هر صحن این آستان میتواند سرآغاز یک داستان باشد و همین نگاه، او را به یکی از شناختهشدهترین چهرههای ادبیات رضوی در ایران معاصر تبدیل کرد.
«غریب قریب»؛ رمانی به وسعت تاریخ یک بارگاه
در میان آثار متعدد تشکری، رمان دوجلدی «غریب قریب» از جایگاهی ممتاز برخوردار است. این اثر را بسیاری مهمترین پروژه داستانی او درباره امام هشتم میدانند؛ رمانی که صرفاً به شرح زندگی امام نمیپردازد، بلکه داستان عاشقانی را روایت میکند که در طول بیش از هزار سال، هر یک به شیوهای خادم این آستان بودهاند.
ویژگی برجسته این کتاب، روایت تاریخ حرم رضوی از زبان کسانی است که با آن زندگی کردهاند؛ از معمار و کاشیکار و سنگتراش گرفته تا بانوی دربار، شاعر، عارف، خادم و زائر. به همین دلیل، خواننده در «غریب قریب» با یک گزارش خشک تاریخی روبهرو نیست، بلکه با رمانی مواجه است که شخصیتهای واقعی تاریخ را در کنار چهرههای داستانی به حرکت درمیآورد.
سفری از نوغانیان تا قاجار
جلد نخست کتاب، مخاطب را از روزگار نوغانیان آغاز میکند و با عبور از دورههای سامانی، غزنوی، سلجوقی و خوارزمشاهی، و نیز روزهای پرآشوب هجوم مغول و دوران ایلخانی و تیموری، به شکلگیری تدریجی بارگاه رضوی میرساند. جلد دوم نیز روایت را تا عصر صفوی، افشاریه و قاجار ادامه میدهد؛ روزگارانی که ایران جنگ، قحطی و ناامنی را تجربه میکرد، اما حرم امام رضا(ع) همچنان مأمن دلهای مردم بود.
در این مسیر طولانی، خواننده با چهرههای آشنا و نامآشنا همچون گوهرشاد، شیخ بهایی و قوامالدین شیرازی همراه میشود و در کنار آنها با انسانهای گمنامی نیز آشنا میشود که سهم بزرگی در آبادانی و پاسداشت این حرم داشتهاند. همین نگاه به آدمهای فراموششده تاریخ، یکی از اصلیترین امتیازهای «غریب قریب» نسبت به روایتهای رایج تاریخی است.
زاویه دیدی تازه در رمان تاریخی
سعید تشکری برای نگارش این اثر به بیش از ۵۵ منبع تاریخی مراجعه کرده بود، اما نتیجه کار هرگز به یک کتاب پژوهشی شبیه نشد؛ او اسناد را در خدمت داستان قرار داد تا مخاطب بهجای مطالعه یک گزارش، در دل حوادث زندگی کند. او همچنین خود را به یک راوی ثابت محدود نکرده است؛ گاهی راوی، معمار مسجد گوهرشاد است، گاهی بانویی از دربار تیموری و گاهی هنرمندی که سنگهای حرم را میتراشد.
در بخشهایی از کتاب نیز نویسنده از زاویه دید دومشخص بهره گرفته؛ شیوهای که در رمانهای تاریخی کمتر دیده میشود و به متن حالوهوایی شاعرانه میبخشد. این انتخاب جسورانه سبب میشود مخاطب احساس کند خود در دل روایت ایستاده است، بیآنکه لحن فاخر و احترامآمیز درباره شخصیت امام خدشهدار شود.
جزئیاتی که از نگاهها پنهان مانده است
از دیگر نقاط قوت «غریب قریب»، توجه به جزئیاتی است که معمولاً در روایتهای تاریخی نادیده گرفته میشوند. خواننده نهتنها با تاریخ ساخت گنبد و صحنها آشنا میشود، بلکه داستان شکلگیری مسجد گوهرشاد، مدرسه دودرب، سقاخانه، پنجره فولاد و ایوان طلا را نیز در قالب روایتهای داستانی دنبال میکند. به همین دلیل، پس از خواندن کتاب، نگاه مخاطب به حرم رضوی دیگر مانند گذشته نیست؛ زیرا هر گوشه آن برایش یادآور قصهای انسانی و تاریخی است.
عشق نیز در این رمان حضوری پررنگ دارد؛ عشقی که نهتنها میان انسانها، بلکه در قالب عشق به خدمت، عشق به ساختن و عشق به ماندگار کردن نام امام در جایجای کتاب جریان دارد. نثر تشکری نیز با تعادلی میان زبان ادبی و روایت داستانی، هم برای مخاطب حرفهای و هم برای خوانندهای که بهدنبال رمانی خوشخوان است، جذاب و خواندنی است.
یادگاری ماندگار از ارادت یک نویسنده
«غریب قریب» در نهایت فقط داستان یک بارگاه نیست؛ روایت سرزمینی است که قرنها با وجود جنگها، هجومها و آشوبها، دلش به نور حرم امام رضا(ع) گرم مانده است. کتاب نشان میدهد تاریخ حرم تنها تاریخ معماری نیست، بلکه تاریخ عشق مردمانی است که هر نسل به شیوهای نام خود را کنار نام امام رئوف ثبت کردهاند.
زندهیاد سعید تشکری قلمش را وقف امام رضا(ع) کرد و «غریب قریب» ماندگارترین یادگار این ارادت است؛ رمانی که مخاطب را از میان قرنها عبور میدهد تا دریابد بارگاه امام هشتم نه فقط یک مقصد زیارتی، که قلب تپنده تاریخ و فرهنگ ایران است. این اثر در دو جلد از سوی انتشارات بهنشر منتشر شده است.
نظرات (0)