یزد – در دل کویر اردکان، شصت کیلومتر آنسوی شهر و در بخش خرانق، روستایی کوچک با کمتر از پنجاه نفر سکنه این روزها حالوهوای دیگری دارد. حسینیه تاریخی «توت» که از دیرباز یکی از کانونهای کهن تعزیهخوانی استان یزد به شمار میرود، همگام با دهه پایانی ماه صفر، میزبان هزاران عزادار و دلداده فرهنگ عاشورایی است که از اقصی نقاط برای تماشا و همراهی با این آیین دیرینه به این روستای گردشگری مذهبی سفر میکنند؛ رویدادی که به گفته مسئولان، امسال حتی فراتر از یک مراسم مذهبی، به ظرفیتی برای دیپلماسی فرهنگی و جذب گردشگران بینالمللی تبدیل شده است.

افسانه چوپان؛ از چوب خشک توت تا بنای حسینیه

ریشههای شکلگیری این آیین به باوری کهن بازمیگردد که در کتاب تاریخ اردکان نیز روایت شده است. نقل است در اواخر قرن یازدهم هجری قمری، چوپانی که در جستوجوی گوسفند گمشده خود بود، هنگام عبور از این منطقه چوبدستی خشک خود را که از چوب درخت توت بود، بر سر چشمهای در محل فرو کرد. چوپان پس از بازگشت دید همان چوب خشک سبز شده است. شبانگاه نیز بر فراز کوه چراغی روشن و گروهی را در محل حسینیه کنونی در حال عزاداری مشاهده کرد؛ اما هر بار که به آنجا میرسید، اثری از عزاداران نمییافت. این رویداد بارها تکرار شد و از آن پس این منطقه به «توت» شهرت یافت و مردم اردکان هر سال برای عزاداری به آنجا میرفتند.

تا آنکه در اواسط قرن دوازدهم هجری، شخصی به نام «علی ابوطالب» اقدام به ساخت حسینیه کرد. این بنا طی سالها بارها مرمت شد، اما در سال ۱۳۷۰ طرح توسعه و نوسازی آن آغاز شد؛ حسینیه قدیم بهطور کامل تخریب و بنای بزرگتری همراه با آشپزخانه و سالن غذاخوری جدید احداث شد. قداست این مکان و ارادت مردم به عزاداری اهلبیت (ع) سبب شد این آیین همچنان زنده بماند تا اینکه مراسم آن در ۱۹ اسفند ۱۳۸۸ با شماره ۵۳ در فهرست آثار معنوی ایران به ثبت رسید.

هفت تعزیه در سه نوبت؛ میراثی که نسلبهنسل مانده است

عزاداری در حسینیه توت بیشتر در قالب تعزیه و روضهخوانی برگزار میشود. تعزیهها معمولاً در نوبتهای صبح، بعدازظهر و شب اجرا میشوند و در مجموع هفت مجلس شامل شبیه مسلم بن عقیل، شبیه حر بن یزید ریاحی، شبیه دو طفلان مسلم، شبیه علیاکبر (ع)، شبیه حضرت عباس (ع)، شبیه امام حسین (ع) و شبیه امام رضا (ع) برپا میشود. روضهخوانی نیز معمولاً در نوبت عصر برگزار میشود و در روزگاران گذشته اهالی محل با تشکیل دستههای سینهزنی، شکوه دیگری به این آیین میبخشیدند.

مصطفی سپهری اردکانی، سرپرست اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اردکان با اشاره به برگزاری این آیین همزمان با ایام دهه آخر ماه صفر گفت: این آیین ریشه در باورها و سنتهای دیرینه مردم روستا دارد و سالهاست نسلبهنسل تداوم یافته است. وی تعزیهخوانی را یکی از جلوههای ارزشمند فرهنگ عاشورایی دانست که نقش مهمی در حفظ و انتقال مفاهیم دینی و آیینهای سنتی به نسلهای آینده ایفا میکند و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی منطقه است. به گفته او، تعزیهخوانی توت اردکان در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده و در فهرست رویدادهای گردشگری جمهوری اسلامی ایران نیز قرار دارد.

از کویر یزد تا گردشگران آلمان و سوئیس

آنچه امسال به این آیین کهن رنگوبویی تازه بخشیده، توجه دستگاه دیپلماسی به آن بهعنوان ابزاری برای معرفی فرهنگ ایرانی است. سیدعبدالرضا موسوی، رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در استان یزد با اشاره به استقبال گردشگران اروپایی از آیینهای روستای توت در سالهای گذشته گفت: حضور توریستهایی از آلمان، ایتالیا، سوئد و سوئیس در مراسم تعزیه و نخلگردانی این روستا نشان میدهد آیینهای کاملاً بومی و مردمی، فارغ از مرزهای جغرافیایی، برای مخاطبان جهانی نیز جذابیتهای بصری و محتوایی دارند.

موسوی کشورهای همسایه و حوزه خلیج فارس را به دلیل اشتراکات عمیق دینی و فرهنگی، اولویت نخست برنامهریزی برای گردشگری مذهبی دانست و تأکید کرد: جذب هدفمند گردشگران از کشورهایی مانند عراق، افغانستان، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی نیازمند رویکردی حرفهای است که معرفی آیینها به زبانهای مختلف، تربیت راهنمایان متخصص و تقویت زیرساختهای رفاهی منطقه را شامل میشود.

وی دیپلماسی فرهنگی را فراتر از دیدارهای رسمی دانست و تصریح کرد: گاهی یک آیین مردمی میتواند بسیار عمیقتر از همایشهای دیپلماتیک، تصویر واقعی و غنی ایران را به جهان مخابره کند. به گفته او، گردشگری که به توت سفر میکند با لایههای متنوعی از تاریخ، هنر، ادبیات و سبک زندگی مردم ایران مواجه میشود و همین جوهره دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی است.

نقشه راه مشترک و مواکب خدمترسان

موسوی تبدیل توت به جاذبه بینالمللی را نیازمند نقشه راهی مشترک میان وزارت میراث فرهنگی، استانداری و نهادهای محلی دانست و بر آمادگی وزارت امور خارجه برای بهرهگیری از ظرفیت سرکنسولگریها و سفارتخانههای ایران در معرفی این آیین در سطح جهان تأکید کرد. او در عین حال با تأکید بر حفظ ماهیت معنوی رویداد یادآور شد: اولویت اصلی همواره «مکان مذهبی» بودنِ توت است؛ تمامی برنامههای توسعه گردشگری باید در خدمت معرفی این فرهنگ باشد و نباید به هیچ قیمتی اصالت و قداست عزاداری مردم دستخوش تغییر شود.

سپهری نیز از برگزاری نشست هماهنگی با حضور نماینده مردم شهرستان در مجلس شورای اسلامی، فرماندار ویژه شهرستان، بخشدار خرانق و جمعی از مدیران اجرایی در مسجد جامع روستای توت خبر داد و گفت: این مراسم از یکشنبه ۱۸ مرداد آغاز شده و تا پنجشنبه ۲۲ مرداد ادامه دارد و پیشبینی میشود امسال مجموعاً بیش از ۶۰ هزار نفر در این رویداد، که یکی از بزرگترین رویدادهای مذهبی استان یزد به شمار میرود، شرکت کنند. او همچنین از برپایی مواکب خدمترسان با مشارکت خیرین و شرکتهای صنعتی شهرستان خبر داد که پذیرایی با شربت، چای و غذای متبرک را برای زائران فراهم میکنند. اجرای عملیات نورپردازی برج تاریخی روستای توت برای بهبود جلوه بصری و حفظ سیمای شبانه روستا نیز از دیگر اقدامات اعلامشده است.

روستایی که روزگاری تنها نامش در افسانه چوپان و چوب توت میدرخشید، اکنون با آیینی چندصدساله، توانسته نام یزد را بهعنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری معنوی ایران در ایام پایانی ماه صفر بر سر زبانها بیندازد؛ چراغی که خاموش نشده و حالا میخواهد چراغ راه معرفی فرهنگ ایرانی به جهان باشد.