دریای خزر بهعنوان بزرگترین دریاچه جهان، برای ساکنان استانهای شمالی ایران فقط یک پهنه آبی نیست؛ بلکه بخشی از هویت، معیشت و اعتبار ملی این منطقه محسوب میشود. با این حال، وضعیت امروز این اکوسیستم ارزشمند، نگرانیهای جدی را برانگیخته و حفاظت از آن را به یکی از اولویتهای زیستمحیطی منطقه تبدیل کرده است.

گنجینهای از تنوع زیستی

حوزه آبخیز خزر با حدود ۱۳۰ رودخانه، نقش حیاتی در تأمین حیات کشورهای حاشیه این دریا ایفا میکند. این گستره آبی میزبان حدود ۵۰۰ گونه گیاهی و ۸۵۰ گونه جانوری است و برخی از ساکنان آن، مانند ماهیان خاویاری، در سطح جهانی منحصربهفرد و باارزش محسوب میشوند. خاویار خزر نهتنها یک محصول اقتصادی، بلکه بخشی از میراث طبیعی مشترک ملتهای ساحلی است.

فک خزر؛ نشانهای از بحران

یکی از شاخصترین پستانداران این دریا، فک خزر است که بهعنوان تنها پستاندار آبزی خزر شناخته میشود. آمارهای رسمی نشان میدهد جمعیت این گونه ارزشمند از ۳۶۰ هزار قلاده در سال ۱۹۹۰ میلادی به حدود ۷۰ هزار قلاده در آخرین سرشماری سال ۲۰۱۷ کاهش یافته است. این افت چشمگیر، زنگ خطری جدی برای آینده این گونه و سلامت کلی اکوسیستم خزر به شمار میرود.

کنوانسیون تهران؛ گامی به سوی حفاظت

با توجه به اهمیت این گستره آبی مشترک، پنج کشور ساحلی شامل ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در ۲۱ مرداد سال ۱۳۸۲، کنوانسیون منطقهای حفاظت از محیط زیست دریای خزر را امضا کردند. این توافقنامه که به کنوانسیون تهران معروف است، نخستین گام جدی برای هماهنگی میان کشورهای ساحلی در زمینه مقابله با آلودگی و حفاظت از تنوع زیستی این دریا بود.

راه نجات خزر در همکاری منطقهای

کارشناسان تأکید میکنند که تصویب کنوانسیون بهتنهایی کافی نیست و اجرای مؤثر آن نیازمند برنامه منسجم، اراده سیاسی و همکاری جدیتر میان کشورهای حاشیه در حوزه دیپلماسی محیط زیستی است. آلودگیهای صنعتی، کاهش تراز آب، برداشت بیرویه از منابع و آسیبپذیری گونههای بومی از جمله چالشهایی هستند که تنها با اقدام جمعی قابل مدیریتاند.

خزر امروز بیش از هر زمان دیگری به تدابیر حفاظتی جدی نیاز دارد. همبستگی و مسئولیتپذیری کشورهای ساحلی، کلید نجات این میراث طبیعی برای نسلهای آینده خواهد بود؛ چراکه به گفته کارشناسان، تأخیر در اقدام، هزینههای جبرانناپذیری برای بزرگترین پهنه آبی محصور جهان به همراه خواهد داشت.