پس از امضای توافق دفاعی مشترک مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، گمانهزنیها درباره پیوستن کشورهای دیگر به این پیمان بالا گرفت. در این میان، نام مصر بیش از همه مطرح شد، اما قاهره عملاً این پیشنهاد را نپذیرفت و اعلام کرد که تمایلی به عضویت در این سازوکار ندارد.
پیمان مکه؛ ائتلافی با منطق دفاع جمعی
توافق دفاعی مشترک مکه روز جمعه در شهر مکه به امضای رهبران سه کشور رسید. این پیمان در شرایطی شکل گرفت که نگرانیهای امنیتی در منطقه بهشدت افزایش یافته و رویدادهایی مانند جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و تشدید تنشها در دریای سرخ، معادلات دفاعی خاورمیانه را دگرگون کرده است.
مهمترین بند این توافق بر اصل دفاع جمعی استوار است؛ به این معنا که حمله مسلحانه به هر یک از سه عضو، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. این منطق از جهاتی یادآور ماده ۵ پیمان ناتو است، اما تفاوت بنیادین آن در نبودِ تعهدات نظامی مشخص و خودکار برای اعزام نیروست. به همین دلیل، تحلیلگران ترجیح میدهند فعلاً از توصیف آن به عنوان «ناتوی خاورمیانهای» یا ائتلافی با سازوکار عملیاتی مشابه ناتو پرهیز کنند.
ولفگانگ پوشتای، تحلیلگر امنیتی و دفاعی، این توافق را «فقط جوهری روی کاغذ» خوانده و رویدادهای اخیر از جمله واکنش نیروهای مسلح یمن به اقدامات تنشزای عربستان را نشانهای بر نبود چنین انگارهای دانسته است. رویترز نیز گزارش کرده که این توافق، با وجود اصل دفاع جمعی، تعهدات نظامی مشخصی برای اعضا تعیین نکرده است.
مقامهای سه کشور نیز تأکید کردهاند که این پیمان علیه کشور مشخصی طراحی نشده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، صراحتاً گفته این توافق علیه ایران یا هیچ کشور دیگری نیست و وزیر خارجه پاکستان نیز آن را «کاملاً دفاعی» توصیف کرده است.
چرا قاهره پیشنهاد را رد کرد؟
پس از امضای پیمان، رسانهها خبر دادند که مصر نیز قرار بوده به این ائتلاف بپیوندد، اما این اتفاق رخ نداد. گزارشها حاکی از آن است که قاهره پیشنهاد عضویت را دریافت کرده، اما آن را نپذیرفته است. مقامهای ترکیه در عین حال میگویند امکان پیوستن کشورهای دیگر از جمله مصر در آینده همچنان وجود دارد.
رسانه «مدی مصر» در گزارشی نوشته که این تصمیم نه به دلیل کنار گذاشته شدن قاهره، بلکه انتخابی آگاهانه از سوی مصر بوده است. بر اساس این گزارش، مهمترین دلایل نپیوستن قاهره به پیمان مکه را میتوان در چند محور دستهبندی کرد.
ترس از محدود شدن استقلال عمل
مصر این توافق را بیش از آنکه یک ائتلاف دفاعی عملیاتی بداند، چارچوبی سیاسی تلقی میکند. قاهره نگران است عضویت در چنین سازوکاری، آن را وارد یک محور سیاسی به رهبری عربستان سعودی کند و دامنه مانور مستقل مصر در معادلات منطقهای را کاهش دهد. این در حالی است که روابط دوجانبه مصر با بیشتر کشورهای عضو همچنان قوی و نزدیک است.
افزون بر این، برخی نهادهای مصری در ارزیابیهای خود به این نتیجه رسیدهاند که کشورهای خلیج فارس، هر اندازه از واشنگتن ناراضی باشند، نمیتوانند از چتر امنیتی آمریکا صرفنظر کنند. بر اساس این دیدگاه، هرگونه همکاری دفاعی با ترکیه، پاکستان یا حتی مصر، همچنان مکمل حضور آمریکا خواهد بود و نه جایگزین آن. به گفته این منابع، آمریکا چه پیش از جنگ با ایران و چه پس از آن، ضامن اصلی امنیت کشورهای خلیج فارس باقی مانده است.
تفاوت قائل شدن میان نقش عربی و سازوکار غیرعربی
یک مقام مصری آگاه میگوید در مقطعی، مذاکرات دوجانبهای میان مصر و قطر درباره ایدههای اولیه مرتبط با نقش قاهره در هرگونه ترتیبات امنیتی آینده منطقه برگزار شده است. با این حال، این مقام میان چنین نقشی و پیوستن به یک سازوکار امنیتی غیرعربی که شامل ترکیه و پاکستان میشود، تفاوت قائل میشود و تأکید میکند که قاهره با مشارکت در چنین چارچوبی موافق نیست.
قاهره بر این باور است که اگر عربستان سعودی به حمایت نظامی کشورهای عربی نیاز داشته باشد، پیمان دفاع مشترک عربی از پیش چارچوب حقوقی مناسبی را برای این منظور فراهم کرده است و بنابراین نیازی به ایجاد تعهدی تازه با مشارکت طرفهای غیرعرب وجود ندارد.
ملاحظات دوجانبه قاهره با آنکارا و اسلامآباد
ملاحظات دوجانبه نیز در این تصمیم بیتأثیر نبوده است. مصر تمایلی ندارد در شرایطی که روابط ترکیه با یونان و قبرس پیچیده است، وارد یک توافق دفاعی با آنکارا شود. از سوی دیگر، قاهره نمیخواهد در حالی که در حال توسعه روابط اقتصادی خود با هند است، در یک توافق دفاعی با پاکستان مشارکت کند.
قاهره میان ریاض و ابوظبی
در نهایت، مصر تلاش میکند در رقابت منطقهای میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی جانب هیچیک را نگیرد. قاهره از یک سو برای پروندههایی مانند سودان و سومالی به هماهنگی سیاسی با ریاض نیاز دارد و از سوی دیگر تا حد زیادی به سرمایهگذاریهای اماراتی وابسته است؛ همین مسئله باعث میشود مصر مراقب باشد که بهطور کامل در اردوگاه هیچیک از دو طرف قرار نگیرد.
از این منظر، پیمان مکه را نمیتوان صرفاً یک توافق دفاعی میان چند کشور دانست؛ بلکه این پیمان بخشی از رقابت گستردهتر بر سر شکلدهی به نظم امنیتی جدید در خاورمیانه است. در این نظم تازه، نقش آمریکا، عربستان، ترکیه، پاکستان و کشورهای عربی و نحوه مواجهه آنها با تهدیدات منطقهای همچنان در حال بازتعریف است و عامل زمان نیز تعیینکننده خواهد بود.
نظرات (0)