مفهوم «هبوط» که در ادبیات دینی با داستان آدم و حوا گره خورده است، در زندگی روزمره خانواده‌های امروز نیز به اشکال گوناگون تکرار می‌شود؛ هبوط اعتماد، هبوط عشق، هبوط صبر و هبوط احترام. محمد ابراهیم محمدی، مشاور خانواده قوه قضاییه، در یادداشتی که در خبرگزاری مهر منتشر شده، این مفهوم را از نگاه روان‌شناسی خانواده و آموزه‌های قرآن بررسی کرده است.

او ماجرا را این‌گونه آغاز می‌کند: پس از پایان جلسه‌ای با خانواده‌ای که درگیر بحران عاطفی بود، همچنان در اندیشه واژه هبوط فرو رفته بود. در آن خانواده، یکی از زوج‌ها از اوج محبت به حضیض دل‌زدگی سقوط کرده بود و دیگری از قله اعتماد به دره بی‌اعتمادی؛ پرسشی که برای او مطرح شد این بود که آیا انسان پس از هر سقوط می‌تواند به آسمان پیشین بازگردد؟

روایت قرآنی هبوط

در این یادداشت، هبوط در آغاز با گناه و فریفتگی انسان پیوند خورده است. به روایت قرآن، آدم فریفته وسوسه جاودانگی و لذت بقا می‌شود، قانون الهی را زیر پا می‌گذارد و پس از آشکار شدن عیب و نقصش، از جایگاه قرب الهی فرود می‌آید. اما قرآن بلافاصله پس از این هبوط، نوید هدایت می‌دهد: «همگی از آن فرود آیید، پس اگر از سوی من هدایتی برای شما آمد، هرکس از هدایتم پیروی کند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.»

بر این اساس، زمین عرصه‌ای برای مبارزه با سختی‌ها و جهاد است؛ تلاشی برای بازآوردن جایگاه ازدست‌رفته. این روایت، نسخه‌ای تکرارشونده در زندگی فرزندان آدم است؛ انسان سقوط می‌کند و برمی‌خیزد، با نفس سرکش خود درگیر می‌شود و با ندامت و ملامت، بار دیگر راه خود را می‌یابد.

هبوط در آیینه روان‌شناسی خانواده

نویسنده این یادداشت، چرخه «هبوط و بازگشت» را در روان‌شناسی خانواده با مفهوم «بحران‌های رشدی» (Developmental Crises) تفسیر می‌کند. به باور او، انسان در مسیر رشد خود ناگزیر از هبوط‌هایی است که او را به بازنگری و تحول وامی‌دارد؛ هبوط‌هایی که اگر با بصیرت و بازگشت آگاهانه همراه باشند، به صعودی بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند. اما اگر انسان در گرداب سرزنش و انفعال گرفتار شود، سقوطی بی‌بازگشت در انتظار او خواهد بود.

کلید خروج از این هبوط‌ها، به گفته او، در «بازگشت به هدایت الهی» و «بازتعریف رابطه با خداوند» نهفته است؛ همان‌گونه که آدم با «کلماتی» که خداوند به او آموخت به سوی او بازگشت و توبه‌اش پذیرفته شد، انسان امروز نیز با کلمات الهی، یعنی آیات قرآن و سیره معصومان، می‌تواند از هبوط‌های خود عبور کند و به جایگاه قرب الهی بازگردد.

تجربه بازسازی اعتماد پس از خیانت عاطفی

محمدی بخشی از تجربه حرفه‌ای خود را نیز روایت کرده است: سال‌ها پیش خانواده‌ای به او مراجعه کردند که بر اثر یک خیانت عاطفی به شدت دچار هبوط اعتماد و صمیمیت شده بودند و در گرداب سرزنش و انفعال، امیدی به آینده نداشتند. او در جلسات از آنان پرسید آیا می‌دانند هبوطشان می‌تواند پله‌ای برای صعود دوباره باشد؛ برایشان از داستان آدم و توبه‌اش گفت و خواست به جای تمرکز بر سقوط، به «بازگشت» بیندیشند. پس از ماه‌ها، آن زوج با چهره‌هایی که از آرامش تازه نورانی شده بود بازگشتند و گفتند که هبوط پایان راه نیست، اگر از آن برای صعود دوباره استفاده شود.

وسوسه‌های بی‌پایان و راه غلبه بر آن

در بخش پایانی این یادداشت آمده است که شیطان هرگز از انسان دست نمی‌کشد و در کمین هر لغزشی است؛ اما انسان با تقوا، بصیرت و اتکا به هدایت الهی می‌تواند بر وسوسه‌ها غلبه کند و از هر هبوطی تجربه‌ای تازه بیافریند. به نقل از پیامبر اکرم (ص) نیز آمده است: «شیطان همواره به بنده وسوسه می‌کند تا او را در حیرت رها کند»؛ اما همین حیرت، اگر به بازگشت به خداوند بینجامد، سرآغاز صعودی بزرگ‌تر است.

پیام پایانی: هبوط، برق صعود است

نویسنده در پایان به کسانی که در هبوط خود گم شده‌اند یادآوری می‌کند که هبوط پایان راه نیست؛ هبوط فرصتی برای بازنگری، بازتعریف و بازگشت است. او با یادآوری بیت معروف مولانا — «ای که از هبوط خود هراسی مکن / کاین هبوط، برق صعود است ای حسن» — نتیجه می‌گیرد که هبوط، اگر با بصیرت و بازگشت همراه باشد، برقی است که تاریکی سقوط را به روشنایی صعود تبدیل می‌کند.