باور به زندگی پس از مرگ، یکی از بنیادیترین آموزههای قرآن کریم است که در آیات متعددی با زبان استدلال و اشاره به نشانههای طبیعت تبیین شده است. سوره واقعه از جمله سورههایی است که با تصویرسازی از سرنوشت گروههای گوناگون انسانها، پرسش رستاخیز را به روشنی پیش روی مخاطب قرار میدهد.
سه سرنوشت در سوره واقعه
این سوره پس از ترسیم جایگاه «اصحاب یمین» و نعمتهای جاودانه بهشتی، نگاه را به سوی گروه سوم یعنی «اصحاب شمال» میگرداند؛ کسانی که حق را نپذیرفتند، قیامت را دروغ شمردند و در دل دنیا غرق شدند. آیات ۵۱ تا ۷۶ این سوره افزون بر تصویری هشداردهنده از عاقبت آنان، دلایل روشنی برای اثبات قدرت بیپایان پروردگار و امکان بازآفرینی ارائه میدهند.
سرنوشت تکذیبکنندگان
بخش آغازین این آیات با خطابی تند و بیدارکننده همراه است: «ای گمراهان تکذیبکننده». قرآن سپس از غذایی سخن میگوید که اهل دوزخ ناگزیر از خوردن آناند؛ درخت زقوم که شکمهای آنان را پُر میکند و با آب جوشان همراه میشود. این توصیفها نشان میدهد که کیفر آخرت، تصویری از همان انتخابهای نادرست دنیوی است؛ کسانی که روح خود را با لجاجت از حقیقت تهی کردند، در آخرت نیز با خوراکی روبهرو میشوند که نه آرامش میبخشد و نه حیات.
پرسش منکران و پاسخ قرآن
قرآن سپس به ریشه فکری منکران اشاره میکند که با شگفتی میپرسیدند: «آیا وقتی خاک و استخوان شدیم، دوباره زنده میشویم؟» علامه طباطبایی در المیزان بر این باور است که این پرسش از ناتوانی عقل سرچشمه نمیگیرد، بلکه حاصل مقایسه نادرست قدرت خداوند با توان محدود بشر است. کسی که آفرینش نخست را از یاد ببرد، طبیعی است که بازآفرینی را نیز محال بداند. به همین دلیل، قرآن تأکید میکند که همه انسانها از نخستین تا واپسین، در روزی معین گردآوری خواهند شد؛ روزی که هیچکس را از آن گریزی نیست.
چهار نشانه همیشگی قدرت الهی
از آیه ۵۷ به بعد، لحن سوره دگرگون میشود و به جای توصیف قیامت، چهار نمونه از نشانههای قدرت خداوند را پیش روی انسان مینهد:
- آفرینش انسان: آیا به نطفهای که از آن آفریده میشوید اندیشیدهاید؟ آیا شما آفریننده آن هستید یا خداوند؟
- رویش گیاهان: شما بذر را در زمین میافشانید، اما آیا رویاننده واقعی آن شمایید؟
- آب شیرین: اگر خداوند بخواهد، همین آب گوارا را تلخ و شور میکند؛ پس چرا شکرگزار نیستید؟
- آتش: آیا شما درختی را که منشأ این آتش است آفریدهاید یا خداوند؟
المیزان این چهار مثال را برهانهایی میداند که هر انسانی بدون نیاز به استدلالهای پیچیده فلسفی میتواند در زندگی روزمره خود مشاهده کند. انسان تنها بخشی از اسباب ظاهری را در اختیار دارد، اما آفریننده و تدبیرکننده حقیقی، خداوند است.
قیامت؛ مسئلهای از جنس غفلت نه نبود دلیل
نکته برجسته در تفسیر علامه طباطبایی این است که قرآن برای اثبات معاد به پدیدههای خارقالعاده پناه نمیبرد، بلکه به سادهترین واقعیتهای زندگی اشاره میکند؛ تولد انسان، کشاورزی، نوشیدن آب و روشن کردن آتش. اگر انسان هر روز این نشانهها را میبیند و به قدرت خداوند در پدید آوردن آنها ایمان دارد، چگونه زنده شدن دوباره مردگان را دور از ذهن میداند؟ بنابراین انکار قیامت نه مشکل برهان، که مشکل غفلت است؛ زیرا انسان به نعمتها خو میگیرد و حضور دائمی خداوند را در پس این نظام فراموش میکند.
سوگند به جایگاه ستارگان
در پایان این بخش، خداوند با تعبیری شکوهمند به «مواقع النجوم» یعنی جایگاه ستارگان سوگند یاد میکند و آن را سوگندی بزرگ میخواند. سپس این کتاب را «قرآن کریم» و گرانقدر معرفی میکند که در کتابی محفوظ جای گرفته است. علامه طباطبایی این سوگند را نشانه عظمت وحی میداند؛ همان خدایی که نظام دقیق ستارگان و جهان را اداره میکند، قرآن را نیز برای هدایت بشر نازل کرده است. از این رو، میان کتاب تکوین و کتاب تشریع هماهنگی کامل وجود دارد و هر دو انسان را به یک حقیقت دعوت میکنند: ایمان به پروردگار و باور به روز بازگشت.
پیام پایانی
پیام نهایی این آیات آن است که نشانههای خداوند در همه جا گسترده است؛ از آغاز آفرینش انسان تا جرعهای آب و شعلهای آتش. کسی که این نشانهها را با چشم دل ببیند، قیامت را حقیقتی روشن خواهد یافت و آنکه در برابر این همه دلیل راه تکذیب را برگزیند، سرانجام با نتیجه انتخاب خود روبهرو خواهد شد.
نظرات (0)