هوای آلوده تنها ریه‌ها و قلب را تهدید نمی‌کند؛ حالا شواهد علمی تازه نشان می‌دهد چشم‌ها نیز از آسیب آلاینده‌ها در امان نیستند. یک مطالعه بزرگ بین‌المللی هشدار داده است که قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلودگی هوا می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های خطرناک چشمی از جمله آب‌سیاه (گلوکوم) و آب‌مروارید را به‌طور معناداری افزایش دهد.
مطالعه گسترده بر روی میلیون‌ها نفر
به گزارش باشگاه خبرنگاران جوان به نقل از یافته‌های این پژوهش، دانشمندان داده‌های ۴۱ مطالعه مشاهده‌ای را که جمعیت میلیونی ساکن در بریتانیا و کشورهای آسیای شرقی را در بر می‌گرفت، به‌صورت تجمیعی تحلیل کرده‌اند. این فراتحلیل یکی از جامع‌ترین بررسی‌ها درباره تأثیر آلودگی هوا بر سلامت بینایی به شمار می‌رود.
در این پژوهش، میزان مواجهه افراد با طیف وسیعی از آلاینده‌های رایج اندازه‌گیری شد؛ از جمله ذرات معلق ریز PM۲.۵ و PM۱۰، دی‌اکسید نیتروژن (NO۲)، دی‌اکسید گوگرد (SO۲)، ازن (O۳) و مونوکسید کربن (CO). سپس ارتباط میان سطح مواجهه با این آلاینده‌ها و بروز بیماری‌های چشمی مورد ارزیابی قرار گرفت.
نتیجه اصلی تکان‌دهنده بود: افرادی که در مناطق با آلودگی هوای بالا زندگی می‌کنند، حدود ۷۰ درصد بیشتر از ساکنان مناطق با هوای پاک‌تر در معرض خطر ابتلا به گلوکوم قرار دارند.
ذرات PM۲.۵؛ متهم ردیف اول
در میان تمام آلاینده‌های بررسی‌شده، قوی‌ترین ارتباط با بیماری‌های چشمی مربوط به ذرات معلق بسیار ریز PM۲.۵ بود؛ ذراتی با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون که به‌راحتی در هوا معلق می‌مانند و از طریق تنفس و تماس مستقیم وارد بدن و سطح چشم می‌شوند.
بر اساس یافته‌ها، افزایش مواجهه با PM۲.۵:
- خطر ابتلا به گلوکوم (آب‌سیاه) را حدود ۸ درصد افزایش می‌دهد
- خطر بروز کاتاراکت (آب‌مروارید) را حدود ۴ درصد بالا می‌برد
- در مورد دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) نیز ارتباطی مشاهده شد، اما شواهد در این زمینه قطعیت کمتری داشت و نیازمند مطالعات بیشتر است
ذرات PM۲.۵ عمدتاً از دود ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی، اگزوز خودروها، فعالیت کارخانه‌ها و نیروگاه‌ها تولید می‌شوند و به دلیل اندازه بسیار کوچک، قادرند به عمق دستگاه تنفسی نفوذ کرده و از طریق جریان خون، اثرات سیستمیک ایجاد کنند.
آب‌سیاه و آب‌مروارید؛ دو تهدید خاموش بینایی
گلوکوم به گروهی از بیماری‌ها گفته می‌شود که در اثر افزایش فشار داخل چشم یا آسیب به عصب بینایی ایجاد شده و در صورت عدم درمان می‌تواند به کاهش تدریجی میدان دید و حتی نابینایی کامل منجر شود. این بیماری اغلب بدون علائم اولیه پیشروی می‌کند و به همین دلیل «دزد خاموش بینایی» نامیده می‌شود.
آب‌مروارید نیز با کدر شدن عدسی چشم بروز می‌کند و شایع‌ترین علت کاهش بینایی قابل درمان در جهان است. هرچند افزایش سن مهم‌ترین عامل آن محسوب می‌شود، اما عوامل محیطی مانند اشعه فرابنفش و اکنون آلودگی هوا نیز به‌عنوان عوامل خطر شناسایی شده‌اند.
مطالعه جدید نشان می‌دهد که مواجهه مزمن با هوای آلوده می‌تواند روند بروز و تشدید هر دو بیماری را تسریع کند.
آلودگی چگونه به چشم آسیب می‌زند؟
پژوهشگران دو سازوکار اصلی را برای ارتباط آلودگی هوا و آسیب چشمی مطرح کرده‌اند:
۱. التهاب و استرس اکسیداتیو: قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض PM۲.۵ می‌تواند موجب واکنش‌های التهابی مزمن و تولید رادیکال‌های آزاد در بدن شود. این فرآیند به سلول‌های عصب بینایی و پروتئین‌های عدسی آسیب می‌رساند و زمینه را برای بروز گلوکوم و کاتاراکت فراهم می‌کند.
۲. آسیب مستقیم به سطح چشم: تماس مداوم سطح چشم با هوای آلوده، لایه اشکی و قرنیه را تحریک کرده، خشکی، سوزش و التهاب مزمن ایجاد می‌کند. این تحریک مداوم می‌تواند سد دفاعی چشم را تضعیف کرده و نفوذ آلاینده‌ها به بافت‌های عمقی‌تر را تسهیل کند.
تأیید یافته‌ها در مطالعه بریتانیایی
یافته‌های این فراتحلیل با نتایج یک مطالعه پیشین در بریتانیا همسو است. در آن تحقیق مشخص شده بود افرادی که در مناطق با آلودگی بیشتر زندگی می‌کنند، با احتمال بالاتری دچار نازک‌شدگی شبکیه هستند؛ تغییری که یکی از نشانه‌های اولیه و هشداردهنده گلوکوم به شمار می‌رود. نازک شدن لایه فیبرهای عصبی شبکیه می‌تواند سال‌ها قبل از بروز علائم بالینی، خطر بیماری را آشکار کند.
همسویی این دو دسته از شواهد، فرضیه آسیب چشمی ناشی از آلودگی هوا را تقویت می‌کند و نشان می‌دهد این ارتباط تصادفی نیست.
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند و چگونه از چشمان خود محافظت کنیم؟
اگرچه همه افراد در معرض هوای آلوده در خطر هستند، اما سالمندان، کودکان، افراد دارای سابقه خانوادگی گلوکوم و کسانی که به‌طور طولانی در فضای باز یا در کلان‌شهرهای آلوده کار و زندگی می‌کنند، آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
متخصصان چشم و سلامت محیط برای کاهش خطر توصیه می‌کنند:
- در روزهای با شاخص آلودگی بالا، تردد غیرضروری در فضای باز را کاهش دهید و از ماسک مناسب استفاده کنید
- در محیط‌های بسته از دستگاه تصفیه هوا با فیلتر HEPA استفاده کنید
- معاینات دوره‌ای چشم‌پزشکی، به‌ویژه اندازه‌گیری فشار داخل چشم و بررسی عصب بینایی را جدی بگیرید
- از عینک‌های محافظ در برابر گردوغبار و بادهای آلوده استفاده کنید و از مالش چشم خودداری کنید
- رژیم غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها، مانند سبزیجات برگ سبز، میوه‌ها و ماهی‌های چرب، می‌تواند تا حدی اثرات استرس اکسیداتیو را تعدیل کند
پژوهشگران تأکید می‌کنند که مقابله با آلودگی هوا نه‌تنها برای سلامت قلب و ریه، بلکه برای حفظ بینایی نیز ضرورتی فوری دارد. سیاست‌گذاری برای کاهش انتشار PM۲.۵ از منابع ترافیکی و صنعتی، توسعه حمل‌ونقل پاک و گسترش فضای سبز شهری می‌تواند در بلندمدت از بار بیماری‌های چشمی در جامعه بکاهد.
نظرات (0)