همایش بازخوانی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با حضور جمعی از اساتید و صاحبنظران شامل محمدرضا کائینی، داریوش سجادی، شهریار زرشناس و ابراهیم متقی با دبیری علیرضا زادبر در مرکز همایشهای صداوسیما برگزار شد. در این نشست، زوایای مختلف کودتای آمریکایی-انگلیسی ۲۸ مرداد و درسهای آن برای امروز مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
هدف اصلی آمریکا از کودتا: نفت ایران
فواد ایزدی، کارشناس مسائل بینالملل، در این همایش با یادآوری دو نکته کلیدی درباره کودتای ۲۸ مرداد گفت: هدف اصلی آمریکا از کودتای ۲۸ مرداد، نفت ایران بود. اگر ایران نفت نداشت، نه انگلیس و نه آمریکا به فکر ایران نبودند. بعد از تحولات جنگ جهانی دوم، هند و سایر سرمایههای انگلیس از دست رفته بود و ایران به مهمترین درآمد دولت بریتانیا تبدیل شده بود. آمریکاییها نیز متوجه وجود این سرمایه عظیم شدند و مجبور به همکاری با لندن شدند.
ایزدی در ادامه این مقایسه تاریخی را به وضعیت کنونی گره زد و افزود: ترامپ نیز بارها در مصاحبههایش اعلام کرده که هدف از حمله به ایران، نفت این کشور است و دلیل خود را «تجارت و پول درآوردن» عنوان کرده؛ در حالی که تجارت به معنای غارت منابع طبیعی کشورها نیست. نکته مهم دیگر این است که دستگاه محاسباتی مقامات نباید دچار خطا شود؛ نکتهای که مقام معظم رهبری نیز به آن اشاره کرده بودند. دکتر مصدق دقیقاً به همین دام افتاد.
کودتای نرم: تهدید جدید حاکمیتها
شهریار زرشناس، پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه سوره، از دلایل شکست شبهکودتای دیماه ۱۴۰۴ سخن گفت و تأکید کرد: آنچه میتوانست کودتای ۲۸ مرداد را شکست دهد، حضور مردم بود. همین عنصر مردمی بود که نگذاشت حوادث ۱۸ و ۱۹ دیماه منجر به سقوط حاکمیت شود. اما تصور مصدق تحمل حضور مردم در صحنه را نداشت. به همین دلیل است که تأکید رهبر شهید و رهبر فعلی همواره بر ادامه حضور مردمی بوده است.
زرشناس سپس به تعریف کودتا در ادبیات سیاسی پرداخت و ادامه داد: کودتای کلاسیک شامل کودتای نظامی است که نمونههای متعددی از آن در کشورهایی مانند آرژانتین و ترکیه رخ داده است. اما نوع جدیدی از کودتا نیز وجود دارد که در ادبیات سیاسی با عنوان «انقلاب نرم» شناخته میشود. در این نوع کودتاها، بخشی از حاکمیت علیه بخش دیگر عمل میکند و سوار بر دو جنبش انتخاباتی و نارضایتی گروهی از مردم میشود.
اشتباهات مصدق و خالی کردن خیابانها
محمدرضا کائینی، نویسنده و پژوهشگر حوزه تاریخ و انقلاب اسلامی، به اهمیت حضور مردمی در خیابانها و عدم توجه دکتر مصدق به این موضوع اشاره کرد و گفت: اگر اشتباههای دکتر مصدق را در فرآیند نهضت ملی نبینیم، به نتیجه اشتباهی میرسیم. اگرچه شاه، دربار و انگلیس و آمریکا نقش مهمی در کودتای مردادماه داشتند، اما اگر خودیها اشتباه نمیکردند، دولت ملی سقوط نمیکرد.
کائینی تصریح کرد: دکتر مصدق علاوه بر خالی کردن خیابانها از حضور مردم، مرتکب اشتباهات دیگری نیز شد. اگرچه ما لقب «دولت ملی» را به دولت ایشان میدهیم، اما شاهدیم از دور دوم نخستوزیریاش تمام حامیان سنتی و شناختهشده نهضت حذف شدند. جریان مذهبی نیز از جمله آیتالله کاشانی و فدائیان اسلام کنار گذاشته شدند و دکتر مصدق اصلاً اعتقادی به مشورت با دیگران نداشت.
این پژوهشگر حوزه تاریخ یکی از خطاهای محاسباتی مصدق را خالی کردن خیابانها دانست و گفت: متأسفانه دکتر مصدق به جای اینکه در روز کودتا اعلام کند برکنار شده، حکم عزل خود را پنهان کرد. در حالی که باید حکم عزلش را علنی میکرد و آن را مصداق کودتا معرفی میکرد تا مردم به حمایت از دولت ملی بشتابند.
نظرات (0)